Onderwijs & leren [in ontwikkeling]

De aanleiding

Ik zag begin 2016 het interview van Adriaan van Dis met de in Iraak geboren en naar Nederland uitgeweken schrijver Rodaan Al Galidi. De laatste vertelde dat hij negen jaren in een Nederlands asielzoekerscentrum heeft doorgebracht. Op de vraag van Van Dis of Nederland goed is in 'het temmen van mensen' was zijn antwoord veelzeggend.

Enige tijd later - eind november 2016 - sprak Jan Terlouw bij De Wereld Draait Door zijn zorgen uit over de huidige stagnatie in de Nederlandse samenleving.

De observaties van beide sprekers lagen in elkaars verlengde. En ik voeg er aan toe: ik herken hun observaties - voor zover ik kan beoordelen - in het huidige voortgezet onderwijs.

Allereerst hun uitspraken.

Twee fragmenten

Rodaan Al Galidi in gesprek met Adriaan van Dis

Rodaan_Al_Galidi

Rodaan Al Galidi legt uit hoe 'formulieren' en 'procedures' het Nederlandse asielbeleid bepalen.
Let op zijn uitspraak in 1:35 - 1:45: Rommelige waarheid werkt in Nederland niet. Nette leugen werkt heel goed.
(bron: De Wereld Draait Door)

Jan Terlouw in De Wereld Draait Door over vertrouwen

Jan Terlouw stelt het gebrek aan vertrouwen aan de orde. Hij constateert dat de overheid slaafsheid creëert en 'papieren werkelijkheid' boven 'feitelijke werkelijkheid' stelt.
Vooral zijn uitspraken in 5:17 - 5:35 zijn opmerkelijk: Lijsten invullen! Dan is 't in orde.
(bron: De Wereld Draait Door)

Beiden schetsen geen florissant beeld van de overheid en haar werknemers. De aandacht is primair gericht op een sluitende papierhandel: formulieren zijn heilig, procedures prevaleren, en feiten en mensen zijn daaraan ondergeschikt.

Dat beeld roept een AHA-'Erlebnis' bij mij op: in het huidige voortgezet onderwijs zijn procedures en regels dominant. Ontwikkeling van leerlingen wordt vrijwel uitsluitend gevolgd aan de hand van toetsen en examens. En daaraan worden belangrijke consequenties verbonden. Sinds kort geldt bij voorbeeld de regel dat een havo- of vwo-leerling geen twee vijven op zijn/haar eindlijst mag hebben voor de vakken Nederlands, Engels en wiskunde. Ook hebben uitslagen van extra-curriculaire reken- en taaltoetsen ('Wat toetsen we?') doorslaggevende betekenis voor de slaagkans.

- Zijn die gegevens dan irrelevant?

Nee, natuurlijk niet. Toetsresultaten - mits gebaseerd op adequate toetsopgaven - zeggen ongetwijfeld iets over de vaardigheden van leerlingen. Maar zijn zij in gelijke mate relevant voor alle leerlingen?

  • Waarom ontvangt een technisch georiënteerde leerling met zwakke prestaties bij de talen Nederlands en Engels geen diploma, terwijl hij/zij wel twee tekorten mag hebben bij wiskunde en natuurkunde?
  • Waarom een taaltoets buiten het vak Nederlands en een aparte rekentoets buiten wiskunde?

De taal- en rekentoetsen vinden plaats buiten vakken en lesgevende docenten om: een centrale exameninstantie bepaalt inhoud, toets en beoordeling.

- Maar dat is toch de eerlijkste en objectiefste manier om de prestatie te meten?

Misschien wel. Maar draagt die vorm ook bij aan de optimale ontwikkeling van leerlingen?

- Ok, maar het bovenstaande heeft toch slechts betrekking op een paar toevallige aspecten van het voortgezet onderwijs?

Is dat zo? Hebben we hier te maken met een paar incidentele miskleunen of zijn ze symptomatisch voor de richting waarin het voortgezet onderwijs zich ontwikkelt?

Laten we de Amerikaanse documentairemaker Michael Moore eens aan het woord. In zijn documentaire Where to invade next? gaat hij op zoek naar inzichten en praktijken waarmee de instanties en bevolking van de Verenigde Staten hun voordeel kunnen doen. Voor onderwijskundig consult reist hij naar Finland.

Michael Moore over het onderwijs in de VS en Finland: inrichting en opbrengst

Michael_Moore

Michael Moore vraagt zich af hoe het komt dat Finse leerlingen/studenten internationaal de beste resultaten boeken terwijl zij de minste uren maken. Hoe kan dat?
In ieder geval wijzen de Finse leerkrachten de dominantie van gecentraliseerde en gestandaardiseerde toetsen van de hand.
- What you are teaching to your students is to do well on those tests and you're not really teaching them anything.(4:42)
(bron: Michael Moore, Where to invade next?)

Het mooiste moment in dit deel van de documentaire is de scène waarin Moore meldt dat in de Verenigde Staten alles is geschrapt wat niet rechtstreeks voorbereidt op toetsing. Een gespreksfragment:

...
Moore - We got rid of poetry!
Minister - Really? Why?
Moore - It's a waste of time. What are they gonna learn? When are they gonna speak as poets when they are adults? How does that help them get a job?
Minister - ...

Minister_van_Onderwijs_Finland

Hier botsen twee verschillende werelden:

  • het Amerikaanse model met als centrale waarden nut en toetsbaarheid;
  • het Finse model dat uitgaat van zin en ontwikkeling.

Er is ook sprake van een merkwaardige paradox: het Finse model - dat zich ogenschijnlijk minder richt op resultaat en toetsing - leidt blijkbaar tot significant betere resultaten! Dat stemt to nadenken.

De laatste decennia in het voortgezet onderwijs en de huidige situatie

Ontwikkeling van het voortgezet onderwijs in de laatste twintig jaar

De tweede fase in havo/vwo: beoogde doelen

...

De tweede fase in havo/vwo: aanpassingen in de eerste tien jaren

...

De tweede fase in havo/vwo: aanpassingen in de afgelopen tien jaren

...

Het voortgezet onderwijs havo/vwo anno 2017

 

Martin Sommer: "Waarom onze instellingen hun toevlucht nemen tot protocollen en nog meer regels, is omdat we liever niet over cultuur praten." (bron: de Volkskrant 10 december 2016)

 

... [to be continued]