Maatschappelijke ontwikkelingen 1700 - 1800

In de achttiende eeuw gingen de ontwikkelingen buiten Nederland razendsnel. In Nederland bleef alles bij het oude. Kijk maar eens naar de veranderingen van staten en grenzen in de periode 1700 - 1800, vooral in de jaren 1780 - 1800.

West-Europa van 1700 tot 1800

Op het Europese continent doen zich grote veranderingen voor.

Er zijn twee grote verliezers in deze eeuw:

  • Spanje, in de 17e eeuw nog in het bezit van een machtig leger en van uitgestrekte gebieden op het continent, wordt een verkommerd land in een uithoek van Europa.
  • De trotse onafhankelijkheid van de Republiek der Zeven Provinciën gaat verloren: Nederland is in 1800 onder de naam Bataafse Republiek een onderdeel van Frankrijk geworden.

De winnaars zijn: Frankrijk, Engeland, Oostenrijk, Pruisen en Rusland. Zij bepalen grotendeels het politieke gezicht van Europa in de achttiende eeuw.

In deze eeuw ontwikkelt zich een mondiale economie met Europa als middelpunt. Dit continent, met name het noordwesten, is dan ook onvergelijkbaar rijker dan welk ander werelddeel ook. De talrijke uitvindingen en de ontwikkelde techniek, die hun uitwerking op de landbouw en de industrie niet missen, stellen vele Europeanen in staat een greep te krijgen op tot dan toe niet te beïnvloeden omstandigheden. Engeland voert daarbij de boventoon: het heeft een groot koloniaal rijk en daardoor krijgt het land een enorme economische macht.

Nederland - de Republiek der Zeven Provinciën - zakt weg in de rangorde van economische machten. Dat komt grotendeels doordat de noodzaak tot vernieuwing en verandering bij de heersende machthebbers (de gegoede burgers) ontbreekt: men leeft aangenaam van de inkomsten uit het verleden en de handel brengt nog voldoende op om zich geen zorgen te hoeven maken over de nabije toekomst. De achttiende eeuw was in Nederland met andere woorden een periode van stagnatie. En die stagnatie was niet alleen zichtbaar op economisch terrein, maar openbaarde zich ook op wetenschappelijk en kunstzinnig terrein.

Financiële markten: woekerwinsten en faillissementen

In 1720 werd ons land getroffen door een financiële crisis. Dankzij de zogenaamde windhandel werd een enkeling rijk, maar verloren juist veel anderen hun geld en gingen failliet. Er werd gehandeld en gespeculeerd in aandelen en obligaties, vaak in lege maatschappijen. De zo ontstane financiële luchtbel spatte in 1720 uit elkaar, zoals dat omgeveer honderd jaar eerder ook was gebeurd.

Over deze periode verschenen talrijke publikaties: gedichten, pamfletten, toneelstukken.

Het ‘Groot Tafereel’ bevat hier een ruim aantal van.

Natuurlijk werd in die geschriften gewezen op de tulpenhandel, -speculatie en -crisis in de zeventiende eeuw. Een mooie samenvatting daarvan is hier te vinden.

De bekendste spotprent is De geldzuchtige wereld uit 1720.

prent_geldzucht

In deze eeuw van stagnatie werd wel overal in het land onvrede merkbaar. De rijke kooplieden mochten dan wel verzekerd zijn van een goed bestaan, dat gold niet voor de gewone stedelingen en de boeren. Zij sloten zich dan ook aan bij revolutionaire groeperingen uit Frankrijk die een einde wilden maken aan de absolute macht en rijkdom van de heersende klasse: koning en adel. De revolutionaire leus was Liberté, Égalité et Fraternité.

In Nederland eisten vooral gewone burgers meer economische en politieke zeggenschap. Zij sloten zich aaneen tot de zogenaamde Patriotten-beweging. In 1787 kwamen zij in opstand, maar werden snel door de Pruisische troepen - te hulp geroepen door prinses Wilhemina - tot de orde geroepen.

Hét voorbeeld van een geslaagde opstand was de onafhankelijkheidsoorlog van de Verenigde Staten van Amerika. Deze kolonie van Engeland riep in 1776 de onafhankelijkheid uit. Na een korte oorlog werd het land in 1783 zelfstandig. En in 1789 nam het een spectaculaire grondwet aan die begon met de veelzeggende woorden

We the People of the United States, in Order to form a more perfect Union, establish Justice, insure domestic Tranquility, provide for the common defence, promote the general Welfare, and secure the Blessings of Liberty to ourselves and our Posterity, do ordain and establish this Constitution for the United States of America ...
Het is een uitgebreider formulering van Liberté, Égalité et Fraternité. Geen wonder dat Frankrijk - de aartsvijand van Engeland - deze gebeurtenis toejuichte en een passend cadeau gaf: het Vrijheidsbeeld in de haven van New York.

Verschuivingen in de machtsverhoudingen van 1700 tot 1800

Van 1700 ... L'état, c'est moi! (koning Lodewijk XIV) ...

naar 1800 ... We the people op the United States of America

Aan het einde van de eeuw ontstaan er in Frankrijk revolutionaire groeperingen. Dat leidt in 1789 tot de Franse Revolutie. In de leuze van die revolutie (Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap) klinkt de geest van het Rationalisme door. Het ideaal was een maatschappij waarin alle mensen vrij en gelukkig zouden zijn.